Кеңес Одағының Батыры, аты аңызға айналған Бауыржан Момышұлының 100 жылдық мерейтойы дүркіреп өткелі жатқан тұста Алматыдан осы қуанышқа арнайы шақырылған бір ардақты ағамыздың қазақ халқының мақтанышына айналған тағы бір тұлғасы – Дінмұхамед Ахметұлы Қонаев марқұмның әруағына тілі тиіп кетті. Бірақ ол кісі өйтті екен деп жиылған жұрт, әрине, шала бүлінген жоқ. Шала бүліну – дауласу, қызыл кеңірдек боп айтысып, жаға жыртысу деген сөз. Торқалы той, мерейлі мереке, ақар-шақар қуаныш үстінде бұл әдепке де, әдетке де жат тірлік. Бірақ, осы сақи сыпайылық пен ізгі ізеттің ар жағында сексеннің сеңгіріндегі қонақтың қарттығын ескерумен бірге, «Өзі жоқтың көзі жоқ», «Құлан құдыққа құласа, құлағына құрбақа шығады» деген реніштің бары да шындық еді.
Бес саусақ бірдей емес, халық болған соң оның ішінде сақысы да, сатқыны да, ері де, екіжүздісі де болады. Солардың сатқыны мен екіжүзділері Д. А. Қонаев қызметтен кетіп, дүниеден озғаннан кейін неше түрлі жаланы ойдан-қырдан жинай бастады. Сол жаланың бірі – аты аңызға айналған Баукеңнің Кеңес Одағының Батыры атағын ала алмағанына алаш ардақтысына айналған Д. А. Қонаевты «кінәлі» деп табу болды.
Осы тұста Қазақстан КП (б) Орталық комитеті мен Қазақстан Компартиясы Орталық комитеті біріншілерінің «шежіресін» ой елегінен өткізіп көрейікші. Мысалы, Қазақстан КП (б) Орталық комитетінің бірінші хатшысы болып 1945-1946 ж.ж. — Г. А. Борков, 1946-1954 ж. ж. — Ж. Шаяхметов қызмет етсе, ал Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің бірінші хатшысы болып 1954-1955 ж.ж. — П. К. Пономаренко, 1955-1956 ж.ж. — Л. И. Брежнев, 1956-1957 ж. ж. — И. Д. Яковлев, 1957-1960 ж.ж. — Н. И. Беляев, 1960-1962 ж.ж. — Д. А. Қонаев, 1962-1964 ж.ж. — И. Юсупов қызмет атқарды. Демек, Д. А. Қонаев бірінші хатшы қызметіне келгенге дейінгі 15 жылда, яғни бейнелеп айтсақ, майдан даласындағы оқ-дәрінің иісі әлі кетпей жатып әлгі «біріншілер» Баукеңе неге батыр атағын алып бермеді?!.
Мұны айтып отырған себебіміз, атақ мәселесіне «біріншілерді» ғана кінәлі деп қарайтын болсақ, онда Баукеңнің Кеңес Одағының Батыры атағын дер кезінде алмауына Қазақ АСР-і мен Қазақ КСР-нің тізгінін ұстаған сол тұстағы біріншілердің бәрі кінәлі деп санау керек. Ал ниеттес, тілектес болған екен, оларды ата тарих өзі ақтап алады. Мысалы, Баукеңнің өз қолымен жазылған естелік дерегіне жүгінсек, Жоғарғы Кеңес президиумының төрағасы Жұмабек Тәшенов бірде Баукеңді қабылдайды. Екеуара әңгіме әуелде Рахымжан Қошқарбаев туралы болғанмен, аяқ жағында Ж. Тәшенов қамқорлықпен Баукеңнің өз жағадайының қалай болып жатқанының жай-жапсарын сұрайды. Үзінді келтірейік.
« — Ал, енді сіз туралы да көп хаттар бар. Сізді неге Герой Советского Союза емес деп жазады менің атыма…
— Это компетенция правительства.
— Мен үкімет бастығымын…
— Вы всего лишь председатель президиума Верховного Совета Республики…
— Я заместитель Ворошилова…
— Оны мен білемін.
— Сіз менің атыма арыз, өмірбаяныңызды толық етіп жазыңыз. Барлық көрсеткен ерліктеріңізді жазыңыз. Мен ол мәселені Ворошиловтың алдында көтеремін…
— Жоқ. Мен еш нәрсе жазбаймын. Мен туралы жазылғандар аз емес.
— Онда соларды қарастыралық. Оларды қайдан табуға болады?
— Мен ол жағын білмеймін.
Тағы біраз сөйлестік…».
(Бауыржан Момышұлы. 30 томдықтың 10-шы томы, 98-101 беттер).
Оқып отырып батыр Баукең «мен» деген биігінен сәл төмен түсіп, «мінез» деген асауын сәл ауыздықтап, Ж. Тәшеновтің өтінішін орындағанда соғыстың оқ-дәрі иісі басылмай тұрып-ақ Батыр атағын алғандай екен-ау деп өкінесің. Бірақ өйтсе Баукең Баукең болар ма еді деп тағы ойлайсың.
Баукеңнің ғажаптығы — өзіне өзі сын көзімен қарай білгендігі. Бұл да батырларға тән мінез. Батыр Баукең «Шаштараз немесе Ненормальный казах» деген естелігінде былай деп жазады.
«…Мен жең-жағасы оқалы генеральный штабтың мундирін киіп, Фурманов көшесіндегі шаштаразға бардым. Кезегімді күтіп алдыңғы бөлмеде отырмын.
— Следующий!
Залға еніп бос креслоға отырдым.
— Не істелік, полковник жолдас? – деді иығымнан біреу. Бұрылып қарасам, үстінде ақ халаты бар, орта бойлы, тәмпіш мұрынды, кірпік шешен түксиген қою қара шашты қазақ жігіті екен.
«Астапыралла. Елуге келгенде қазақтан бірінші шаштараз көріп отырмын» деп, ішімнен таң қалдым.
— Желкем мен самай шаштарымды реттегін, қарағым, — дедім.
— Қазір, ағасы, — деп шебер мойнымды сейсеппен орап іске кірісе бастады. Өте пысық, қолы-қолына тиер емес… Машинкені тастап, қайшымен тегістей бастады…
— Полковник жолдас, сізге сұрақ берсем, айыпқа бұйырмайсыз ба?
— Сұрағын, қарағым.
— Сіз Мәлік Ғабдулинді білесіз бе?
— Білемін. Майданда бірге болғанбыз.
— Талғат Бигельдиновты білесіз бе?
— Білемін. Бірақ ол жігітпен өте таныс емеспін.
Қайшысын жалаңдатып шашымды алып жатқан жігіт:
— Тағы сізге бір сұрақ, — деді.
— Сұрағын.
— Әлгі Бауыржан Момышұлы дейтін Отан соғысында ерлік көрсетіп, әскер тобын бастап, полк командирі, дивизия командирі болған екен… Бірақ та өзі мінезі жаман Құдай атқан кісі екен. Сол мінезінен бастықтарға жақпай, көп нәрседен құр қалыпты… Егер де сол оңбағандығы болмаса, ол кісіге батыр атағын да, генерал атағын да бермек екен… Бірақ өркөкірек, оңбаған мінезі бәрін бүлдіріпті. Полковник жолдас, сіз Бауыржан Момышұлын білесіз бе?
Мен не айтарымды білместен біраз үн қатпадым.
— Ол кісінің қайда екенін білесіз бе?
— Меніңше, сол кісі сіздің алдыңызда отыруы керек, — дегенімде шаштараз жігіт шошынып, секіре шегінді.
— Ағатай, ағатай, сізбісіз? Кешіріңіз. – Қайта жақындады. Мен күлдім. Ол сасқалақтап қайшысын сумаңдатып самай шашымды ала бастады. Түріне қарасам, шып-шып терлеп кетіпті.
— Сен мені ненормальный қазақ дедің ғой.
— Жоқ! Құдай сақтасын.
— Сен де ненормальный қазақсың.
— Неге?
— Нормальный қазақ должен быть или милиционером или министром, а ты парикмахер, — дегенімнің әзіл екенін түсініп күліп:
— Ақсақал, шаш алып, сақал-мұртты басатын да біреу керек шығар, — деді ол.
— Кемітіп айтып отырғаным жоқ. Қуанып айтып отырмын, шырағым.
— Түсіндім ағасы.
— Рахмет, қарағым, — деп қоштастым. (Бауыржан Момышұлы. 30 томдықтың 4-ші томы, 186-190 беттер)».
Мұндай жағдайды, мысалы, ер Баукең ғана мойындап, ер Баукең ғана жаза алады.
Баукеңнің кейінгі ұрпаққа мұрты бұзылмай жеткен мұраларының ішінде Д. А. Қонаевқа жазған хаты да бар. «Уважаемый Динмухаммед Ахмедович! По состоянию здоровья я, к сожалению, не смог воспользоваться Вашей любезностью принять меня. У меня никаких личных просьб и других дел к Вам нет» деп басталатын ол хат 1970 жылы 13 ақпанда жазылыпты. Хатта батыр Баукең Рейхстагқа ту тіккен Рахымжан Қошқарбаевтің ерлігі туралы айтып, «Ерлік елеусіз қалмасын» деген афоризмін мысалға келтіріпті. (Бауыржан Момышұлы, 30 томдықтың 21-ші томы, 115 бет). Бірақ Жоғарғы Кеңес президиумының төрағасы Ж. Тәшенов «Кеңес Одағының батыры атағын әпреу жөнінде Ворошиловқа мәселе қояйын, жазып беріңіз» деп өтінгенде «Жоқ. Мен еш нәрсе жазбаймын» дегені сияқты Д. А. Қонаевқа да өзі туралы немесе Кеңес Одағының Батыры атағын сұрап, ләм-мим демеген.
Рас, Д. А. Қонаев Қазақ КСР-ін ұзақ жыл (1960-1962 ж.ж. және 1964-1986 ж.ж.) басқарды. Рас, бұрынғы өткен Абылай ханның қазақ жұртының оңтүстігіндегі қытаймен, солтүстігіндегі орыспен «дос» болғаны сияқты, КСРО басшысы Л. И. Брежневпен жақсы қарым-қатынаста болды. Бірақ, Д. А. Қонаев пен Л. И. Брежневтің сол сыйластығын көлденең тартып, «Баукеңе Батыр атағын әперуіне болатын еді ғой, Димекеңнің» деген тұрғыдағы өкпе тұрмақ, наз айту орынсыз және ешқандай ақылға симайды.
Неге? Өйткені, дос адамдардың арасында да «үлкені» мен «кішісі» болады. «Үлкенінің» аға орнына жүруі, есіктен бірінші боп еніп, төрдің қақ ортасына барып отыруы және шаршы топта бірінші боп сөз бастауы жазылмаған заң. Бәлкім, Д. А. Қонаевтың өз басы сол кездегі Кремль басшысын шынайы дос тұтып, шынайы сыйлап, шынайы құрметтесе құрметтеген шығар, бірақ Кремльдің, оның ішінде Л. И. Брежнев жолдастың «достығын» Димекеңнің достығындай таза еді деп айта аламыз ба?!. Кез-келген саясаттың бақай есебі болатыны сияқты, коммунистік биліктің де, оның «генсегінің» де өз қулықтары болғаны анық. Ол қулықтан Л. И. Брежневтің де қашып құтыла алмайтыны және шындық. Оның үстіне батыр Баукеңнің адуынды мінезі олардың мұз жүрегін 1970 жылдары одан бетер мұздата түскен. Ал Д. А. Қонаевтың қызыл Мәскеу басшыларына деген достық көңілі күннің көзінен ыстық болса да, өкінішке қарай, ол мұздақты еріте алмаған.
Нақты мысалға жүгінейік. Кеңес Одағының Батыры, қазақ халқының қаһарман ұлы Бауыржан Момышұлы «анау туралы өй депті, мынау туралы бүй депті» деген гу-гу әңгіме көзі тірісінде-ақ айтылғаны белгілі. Ол «гу-гулер» Алматы сыраханаларынан асып, Мәскеу кабактарына, тіпті Кремль дәліздеріне дейін жеткен. Бірақ отставкадағы батыр полковниктің қайсар мінезінен туған «деген екендер» халыққа ұнағанымен, қасы қалың «генсек» пен КСРО Қорғаныс министріне ұнаған жоқ. Оның үстіне «Үрит, соқ!» дейтін зиянды топ Мәскеуден ғана емес, Алматыдан да көптеп табылатын. Мысалы, Баукеңді құрметтейтін зиялы топ оны Батыр атағына ұсынып, КСРО Қорғаныс Министріне хат жазып жатса, зиянды топ керісінше Баукеңнің мінезі мен моральдық бет-бейнесін «әшкерелеген» арыздарын Кремльге қарша боратты. Ал мың айлалы КСРО билігі мұны өте ұтқыр пайдалана білді.
Батырдың қанды көйлек досы, майдангер-жазушы Дмитрий Снегиннің «Біздің Бауыржан» атты эссесін, әрине, біреу оқыды, біреу оқымады. Оқығандар біледі, ал оқымағандарға тәптіштесек, былай. Қазақ халқында бір елі ауызға екі елі қақпақ қоюға үндейтін «Отыз тістен шыққан сөз отыз рулы елге тарайды», «Басқа бәле тілден» деген сияқты толып жатқан даналықтар бар. Осы сөздерді жақсы білетін Баукең, күндердің күнінде қырсығы тиіп кетер деп қорықпастан «кімнің кім екенін» ашық айтқан ғой. Мысалы, КСРО сияқты азуы алты қарыс алып империяның Бас хатшысы Леонид Ильичті — «Лжемаршал Брежнев» десе, анау-мынау емес, АҚШ-тайын алпауыттармен тайталасқан қызыл империяның Қорғаныс министрі А. А. Гречконы — «Душка» дейді екен. Ол кез «Мәскеуде жел тұрса, Алматыда дауыл соғатын» құйынды, құйтырқылы шақ емес пе, «аузымен жүретін» ағайындар (ғалым, шенеунік, т. б.) міне, осы улы мысқылды КСРО-ның «генсегі» мен әскери билігіне мың құбылтып жеткізбеді дейсіз бе?!. Әрине, жеткізді! Ал коммунистік Мәскеу болса, таспен атқанды аспен ататын Иса пайғамбардайын ізгі жүректілерден емес еді.
«Біз, Алексей Кузнецов, Балтабек Жетпісбаев және мен, яғни – Бауыржанның полктастары КОКП ОК Саяси Бюро мүшесі, Қазақстан Компартиясы ОК Бірінші хатшысы Димаш Ахметұлы Қонаевқа майдандас досымыздың неміс-фашист басқыншыларына қарсы соғыстағы лайықты ерлігі үшін – Кеңес Одағының Батыры атағын беру жөнінде Саяси Бюро мен еліміздің Жоғарғы Кеңес Президиумына ұсыныс жасауын өтініп, қағаз дайындадық. Әлбетте, Бауыржанға білдірмей… Бірақ әлгі бір жүрмейтін жері жоқ «Ұзынқұлақ» арқылы Баукең бәрібір естіп қойыпты!
Қонаев көп күттірген жоқ. Кездескен кезде мақсатымыздың орындалуына ықпал етеді-ау деген кейбір нәрселерді мен ауызша да түсіндіруге тырыстым. Ол сөзімді құлшына құптады, бірақ ескертуді де ұмытпады:
— Өзің білесің, Дмитрий, мұндай істе уақытты асықтыра алмайсың. Күтуге тура келеді, сондықтан Бауыржанмен бірге шыдап бағыңдар. Өзім белгі берем.
Күндер көлбеңдеп, апталар ала қашып, айлар адымдап өтіп жатты. Белгі болмады. Мен Бауыржанмен кездесуден қашумен-ақ жүдеп кеттім. Ол да кездеспеуге тырысам деп қарадай қасірет шеге бастады. Ақыр аяғында ҚКП ОК жақтан «қоңырау» да соғылды.
Димаш Ахметұлы сәлем бере келген кісіге жайсыз тиетін әңгіме айтқалы дайындалып отырса да ашық-жарқын, үй-ішілік қонақжай қалпынан ешқашан өзгерген емес. Ол сол күні де өте ықыласты болды. Бірақ оның ел жағдайы мен сүйікті қаласы Алматы туралы тәптіштей баяндауынан – Бауыржанды қуантатын ешқандай жаңалық жоқ екенін сезе бастадым. Солай болды да. Димаш Ахметұлы менің көңілімнің «құлақ күйін» келтіріп алып:
— Дмитрий, айтшы, сенің майдандас досың Қорғаныс министрін неғып ызаландырып жүр? – деп сұрады.
Мен үндемедім. Майдандас досымның КСРО басшысын «Лжемаршал», ал Қорғаныс министрін бірде «Душка», енді бірде «Маркиз» деп айтатынын қалай жайып салмақпын. Баукеңнің дыбыстауында оларды «Выскочка» дегенінің өзі әлгілердің қасында жоғары мәртебелі мадақ, мақтау сияқты естілетін…
Менің жауабымды күтпестен Д. Қонаев сөзін жалғастырды:
— Гречко ол туралы естігісі келмейді және Саяси бюро мүшелерінің бәрін қарсы қойыпты, тіпті өз жағына Леонид Ильичті де шығарып алыпты. Сондықтан ойдағыдай шешімге жақын маңда үміт артуға болмайды…».
Д. А. Қонаевтың кеңсесінде болған осы әңгімеден кейін Дм. Снегин батыр Баукеңе келеді. Эсседен тағы да үзінді келтірейік. Екеуінің көңіл-күйін қаз-қалпында жеткізу үшін бұл арада орыс тіліндегі нұсқаны дұрыс көріп отырмыз.
«… Огорчился, потерял ли надежду Баурджан, узнав правду? Внешнее нет. А глубине души?
— Я верю в порядочность (проснется!) даже стригуна номер один. Меня угнетает другое. Димаш не особо благоволит мне, но и не против Моей Звезды. Он видит – какое ничтожество, обожаемое Леонидом Ильичей, занимает ответственнейший пост министра обороны. И безмолствует. Я не упрекаю, не осуждаю: наши мысли и чувства подавлены ложно понятым призванием служить высшим интересам. Но есть же такое понятие – интеллигентность.
— Ты осуждаешь Димаша Ахмедовича или все Политбюро?
— Политбюро, как орган, само по себе серьезно. Но когда и там начинают главенствовать личные и родственные связи, об интеллигентности… – Запнулся и спросил: — Что означает слово сиречь? Совпадает… об интеллигентности, сиречь порядочности личной и государственной, речи быть не может.
— А мы интеллигенты? Ты… я?
— Есть интеллигентность природня, неграмотная, но по здоровью равная материнскому молоку. Им этого не понять!
Баурджан накалялся. Когда его припирали к стенке, ему это не нравилось. Вскипал, рыкал: «Не кричи на меня!» — хотя в эту минуту никто на него не кричал. Сегодня он выпустил пары через запасной клапан.
— Когда ты приступишь к запискам о гвардии Негенерале и Негерое Советского Союза, но Народном Герое Баурджане Момыш-улы, мрак непредсказуемости ближайшего обозримого (Дм. Снегиннің эссесіндегі Д. А. Қонаев айтты деген сөз «Рссчитывать на положительное решение в ближайшем обозримом не приходится…» деп аяқталатын) начнет рассейваться, и все нормальные люди увидият: Король и его Маркиза – голые. Голые по нисходящей… Не радуйся, тебе легче не станет: ты поймешь (осознаешь!) как тебе не хаватает грешного внука благородного Имаша, отца благородного моего отца Момыша…» (Школьная библиотека. Дм. Снегин. «Наш Баурджан. Алматы, «Жазушы», 2004.).
Майдангер-жазушы Дм. Снегиннің эссесіндегі бұл үзіндіден ұққанымыз Баукеңнің батыр атағына лайық екенін қасақана білмеген болып жүрген «Лжемаршал» және «Жалаңаш Корол» сынды Л. И. Брежнев пен оның «Маркиз» атанған министрі А. А. Гречкоға деген ашу-ызасы анық байқалады. Ал «Димаш не особо благоволит мне, но и не против Моей Звезды» деп өзі айтқандай, қазақ халқының Қаратаудай перзенті Д. А. Қонаевқа деген болмашы өкпе, назын жасырмағанымен, оның батыр Баукеңнің Қызыл Жұлдыз алуына қарсы емес екенін ашық мойындаған. Сондықтан Д. А. Қонаевты Брежнев пен Гречко сияқты кекетіп, мұқатпайды. «Димаш» деп құрметпен атайды. Демек, Баукеңнің пенде ретіндегі өкпе, назы халық төбесіне көтерген қаһарманға батыр атағын әперуге Д. А. Қонаев құлықты болмады деген пікірге нақты дәлел болмаса керек.
Енді Алатаудай асқақ, Қаратаудай кемел, Каспидей терең, Сарыарқадай салқар Д. А. Қонаевтың «Ақиқаттан аттауға болмайды» деп аталатын кітабынан (Дінмұхамед Қонаев, «Ақиқаттан аттауға болмайды», Алматы, Санат, 1994) үзінді келтірейік.
«Ұлы Отан соғысы тарихының мәңгі өшпес беттерінде Н. В. Панфилов атындағы 8-ші гвардияшы атқыштар дивизиясының ерлік жолдары сайрап жатыр. Мәскеу түбіндегі Дубосеково разьезіндегі кескілескен ұрыста 28 гвардияшы-панфиловшылар ерліктің ел естімеген үлгісін танытты… Бұл жерде қынабынан қылышын суырмай жатып-ақ даңқы шыққан Бауыржан Момышұлының жолы да, жөні де бөлек. Ақиық қыранның өзі айтқандай:
Ақыл айтар мезгілде,
Мың жасаған шалдай бол.
Қатал болар мезгілде,
Шатырлған жайдай бол!
Мейрім түсер мезгілде,
Ағарып атқан таңдай бол,
Жауды бөгер мезгілде,
Көлденең жатқан ордай бол! –
деп азаматтық тұлғасын да, ақындық сөзі мен аталық өсиетін де қалдырып үлгерген еді. Шынында да, Баукең қаламдас інілерінің бірі жазғандай, жұрттың мінезі мен құлқы, қимылы мен пиғылы қалыптасып алған заманда қалыпқа симай кеткен бөлекше бір жан болатын.
Қариялар: «Оққа қарсы шапқанда өлім қапталда қалады» деп отырушы еді. Ысқырығының өзі ынжықтың иманын үйірген тажал оғына қарсы шапқан арыстан жүректі Баукеңе Кеңес Одағының Батыры деген ең жоғары атақ мына беріде – ол кісінің өзі дүниеден өткен соң берілді. Бәріміз де қуанып, «Ештен кеш жақсы» дедік.
Көзі тірісінде біріміз аға, біріміз інідей сыйласып өттік. Базбіреулер сан-саққа жүгірткендей, ол кісіге атақ алып бергіміз келмегендей алты аласы, бес бересіміз жоқ еді. КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының мүшесі, КОКП Орталық Комитеті Саяси Бюросының мүшесі кезімде тиісті орындарға әлденеше рет атақ беру жайында мәселе қойғаным бар. Менің бұл әрекетімді естіген Баукең бір жолы арнайы келіп: «Батыр — жау барда сыйлы, би — дау барда сыйлы, Димеке. Маған қолдан берген атақтан қадірімді асырған халқымның ықыласы артық. Тілекте түп болмайды. Құдай риза, мен риза. Мен қасы да жау, досының қасы да жау, қасының досы да жау ер жігіттің бірімін» дегені бар. Әрине, көз өзіне сенеді, құлақ өзгенің сөзіне сенеді. Дара тұлғалы, даңқы төрткүл әлемге асқан азаматқа атақ алып беру абыройына ортақ бола алмағаныма әрине, өкінемін» деп жазыпты.
Кеңес өкіметі кезіндегі саясатты ой елегінен өткізіп, салмақпен саралай білетін жандар Дм. Снегин, Бауыржан Момышұлы және Д. А. Қонаевтың кітаптарындағы осы үзінділерді салыстырып оқып, саралай зерделесе нағыз шындыққа көзі жетеді деп ойлаймыз. Әсіресе, Д. А. Қонаевтың майдангер-жазушы Дм. Снегин жолдасқа: «Сондықтан ойдағыдай шешімге жақын маңда үміт артуға болмайды…» деген сөзі терең ой, алыс болжамдар арқылы сол тұстың өзінде тәуелсіздік туралы тәтті арманға жетелегендей ме, қалай? деп ойланып қаласың. Арада біраз жыл өткеннен кейін, Димекеңнің ол арманы да жүзеге асты. Қазақ елі екі тізгін, бір шылбырын өз қолына алған тұста ғана Бауыржан Момышұлына Кеңес Одағының Батыры атағын беру туралы Жарлыққа 1990 жылы 11 желтоқсан күні қол қойылды.