«Жамбыл облысында 15 жастағы оқушы өзіне қол жұмсады
Полиция оқиғаға байланысты «Өз-өзіне қол жұмсауға итермелеу» бабы бойынша сотқа дейінгі тергеу басталғанын мәлімдеді.
«Оқиға орнында полицияның жедел-тергеу тобы, прокуратура қызметкерлері, білім беру басқармасының өкілдері, психологтар және балалар құқықтары жөніндегі уәкіл жұмыс істеп жатыр. Тергеудің толық, объективті және жан-жақты жүргізілуін қамтамасыз ету мақсатында барлық қажетті тергеу іс-шаралары жүргізілуде».
***
«Жамбыл облысының Қордай ауданында екі жасөспірімнің мәйіті табылды.
Өңірлік полиция департаментінің баспасөз қызметі бұл жағдайдың суицид екенін хабарлады. Аталған факт бойынша қылмыстық іс қозғалды. «Қазіргі уақытта болған оқиғаның барлық мән-жайын жан-жақты, толық және объективті анықтауға бағытталған қажетті тергеу әрекеттері жүргізілуде. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 201-бабына сәйкес, тергеу мүддесіне байланысты өзге ақпарат жария етуге жатпайды».
***
Соңғы кезде осындай суық хабарлар көбейіп кетті. Облыста балалар арасындағы суицид әрекеті 3 есе көбейген. Бұдан шығатын жол бар ма?
Жамбыл облысында жасөспірімдер қылмысы 25,7%, балаларға қатысты қылмыстар 29,1%, ал суицид әрекеті 3 есе өскен. Бұл туралы облыстық прокуратураның баспасөз қызметі хабарлады.
Облыс әкімі Ербол Қарашөкеев құқық қорғау органдары өкілдерімен, басқарма басшыларымен, Тараз және аудан әкімдерімен, сондай-ақ бала құқықтары жөніндегі уәкілетті өкілмен кеңес өткізіп тұрады.
Ондай кеңесте кәмелетке толмағандар арасындағы өзекті мәселелер, суицидтің алдын алу, құқық бұзушылық, қылмыс, зорлық-зомбылық және ерте жүктіліктің алдын алу мәселелері қаралады. Осыған орай Ербол Қарашөкеев облыста жасөспірімдер суицидінің алдын алу жұмыстары әлсіз әрі нәтижесіз жүргізіліп жатқанын атап өтіп, бұған дейін тіркелген жағдайларды терең талдауды тапсырды.
«Біздің өңірде жасөспірімдер арасындағы суицид оқиғалары жиілеп кетті. Бұл – қоғам үшін алаңдатарлық және аса күрделі мәселе. Алдын алу шаралары мен себептермен күрес әзірге күткен нәтижені беріп отырған жоқ», – деді облыс әкімі.
Ол білім беру ұйымдары мен ата-аналар арасындағы байланысты күшейтуді, психологтардың кәсіби біліктілігін арттыруды, балалар мен жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастыруды тапсырды. Сонымен қатар, бұл жұмысқа ақсақалдар кеңесі, аналар кеңесі, қоғамдық кеңес, «Әжелер мектебі» және үкіметтік емес ұйымдардың белсенді араласуы қажеттігін айтты.
«Есептерге қарасақ, үлкен жұмыс атқарылып жатқан сияқты. Бірақ нақты нәтиже жоқ. Бұл жұмыс рейтинг үшін немесе есеп үшін емес, шынайы нәтиже үшін атқарылуы тиіс. Өйткені бала өмірінен қымбат ештеңе жоқ! Талдау кезінде отбасылардың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайларына ерекше көңіл бөлінуі керек. Әрбір толық емес отбасындағы бала үшін жеке жоспар әзірленіп, нақты шаралар қабылдануы қажет», – деді Ербол Қарашөкеев.
Кеңес қорытындысы бойынша облыс әкімі Байзақ ауданы әкімінің осы бағытқа жауапты орынбасарына қатаң ескерту жасады. Сонымен қатар, Талас, Шу және Қордай аудандары әкімдерінің орынбасарларының тәртіптік жауапкершілігін қарауды тапсырды.
Облыс әкімі өз орынбасарлары мен жауапты тұлғалардан бос сөз емес, нақты нәтиже күтетінін еске салды.
Ерлан Қариннің төрағалығымен түрлі ведомстволардың, соның ішінде Білім, Денсаулық сақтау, Ішкі істер министрліктері, Бас прокуратура және басқа да құрылым өкілдері қатысқан жиында кәмелетке толмағандар арасындағы суицид мәселесі талқыланған болатын. Сонымен қатар Бас прокуратураның «Көк кит» және «Қызыл дельфин» сияқты балаларға арналған қауіпті онлайн ойындарын жасағандарға қатысты қылмыстық іс қозғауға ниетті екенін білдірді.
Жамбыл облысындағы суицидтің, әсіресе жасөспірімдер арасындағы қайғылы оқиғалардың басты сыры күрделі әлеуметтік-психологиялық мәселелердің жиынтығында. Олардың ішіндегі ең негізгілері:
Отбасындағы психологиялық ахуал: Ата-ана мен бала арасындағы түсініспеушілік, бақылаудың болмауы немесе шамадан тыс қаталдық.
Қоршаған ортадағы буллинг: Құрдастар тарапынан болатын қысым, мектептегі немесе әлеуметтік желілердегі қудалау.
Деструктивті контент пен лудомания: Ғаламтордағы адамды психологиялық тұрғыдан қажытатын ойындар, онлайн-казино және құмар ойындарға тәуелділік салдарынан туындаған тығырыққа тірелу.
Эмоционалдық дағдарыс: Жасөспірімдердің стреске төтеп бере алмауы, махаббаттағы немесе оқудағы сәтсіздіктер және жалғыздық сезімі.
Елімізде осы қауіптің алдын алу мақсатында арнайы кешенді бағдарламалар жұмыс істейді. Оның аясында Тараз қаласы мен облыста педагог-психологтар мен әлеуметтік педагогтар саны көбейтіліп, мектептерде түсіндіру жұмыстары күшейтілуде.
Суицидтің алдын алу мәселелері жөнінде обылыста арнайы кеңес те өтті.
2025 жылғы 30 қыркүйекте өз-өзіне қол жұмсаудың алдын алу мәселелері бойынша жұмыс тәртібімен Жамбыл облысы білім басқармасының басшысы Н. Оршубеков, Шығыс Еуропа елдерінің Дүниежүзілік психиатриялық қауымдастығының (10 өңір) өкілі, ДСМ республикалық психикалық денсаулық ғылыми-практикалық орталығының ғылыми қызметкері Н. А. Негай, облыстық психикалық денсаулық орталығының бас дәрігері С. Д. Жетібаев қатысты.
Әңгіме тақырыбы кәмелетке толмағандардың аутодеструктивті мінез-құлқының алдын алу, балалар мен жасөспірімдердің денсаулығына, мүмкіндіктері мен әл-ауқатына ұзақ мерзімді жағымсыз салдардың алдын алу болды.
Талқылау барысында психологиялық қолдау орталығы, Жастар денсаулық орталығы және облыстық психикалық денсаулық орталығы арасында меморандум жасасу бойынша ұсыныстар қаралды.
Облыста балалар арасындағы суицид әрекеті 3 есе көбейген. Жасөспірімдер қылмысы 25,7%, балаларға қатысты қылмыстар 29,1%, ал суицид әрекеті 3 есе өскен. Бұл туралы облыстық прокуратураның баспасөз қызметі хабарлады.
Облыста кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі 12 облыстық, қалалық және аудандық комиссия жұмыс істейді, онда 250-ден астам мәселе қаралып, 1759 түрлі алдын алу іс-шарасы өткізілді. Алайда, бірде бір жағдайда да құқықбұзушылық жасауға ықпал ететін себептер қаралған жоқ.
Әлсіз профилактиканың екінші себебі ювеналдық полиция кадрларының тәжірибесіздігі. 202 қызметкердің 60%-інің ғана бір жылдық жұмыс өтілі бар, тек 114-і ғана жоғары заңгерлік білім алған.
Үшінші себеп, жүргізіліп жатқан профилактикалық шаралардың өзгермеуі. Сондықтан, Үйлестіру кеңесінің отырысында аталмыш үрдісті жақсарту үшін бірқатар іс-шаралар жоспарланды. Атап айтқанда, өмірде қиын жағдайға тап болған балаларды анықтау және әлеуметтік оңалту бойынша жұмысты күшейту; мектеп психологтары мен кәмелетке толмағандар ісі жөніндегі инспекторлардың жұмыс форматын қайта қарау; мектеп психологтары мен инспекторларының жұмысы үшін мектептердің оқу жоспарына жеке уақытты енгізу; есепте тұрған балалар (мектепте және полиция бөлімдерінде) профилактикалық шараларды дараландыру үшін топтарға (жоғары, орташа және болмашы қауіп) бөлу; ата-аналардың жауапкершілігін арттыру тәжірибесін қайта қарау секілді мәселелер талқыланды.
Іс-шараларды іске асыру облыс прокуратурасы мен әкімдігі әзірлеген жасөспірімдер қылмысының алдын алу саласындағы Жол картасында белгіленген.
Соңғы жылдары әлемдік статистикада Қазақстанның өз-өзіне қол жұмсау көрсеткіші бойынша алдыңғы қатардағы елдер арасынан көрінгені белгілі. Осы орайда, қазақстандықтардың өз-өзіне қол жұмсауының себебі неде деген сұраққа жауап ізеп және ондай қорқынышты ойлар пайда болған кезде қайда жүгіну керектігін ортаға салып отырмыз.
Ranking.kz зерттеуіне сәйкес, елде суицид бойынша статистика төмендеген, бірақ жалпы көрсеткіш әлі де елеулі. 2022 жылы жасалған суицид жағдайларының саны 4 мыңнан 3,7 мыңға дейін қысқарды. 2023 жылдың қаңтар-ақпан айларында 526 қазақстандық өз-өзіне қол жұмсаған – бұл 2022 жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 5%-ға аз.
Қазақстанда суицидтік мінез-құлыққа ер адамдар көбірек бейім келеді: әйелдерге қарағанда төрт есе көп. Қайғылы аяқталған суицид әрекеттерінің 78,9% құрбаны – 2,9 мың ер адам, 770-і әйел. Суицидке бейім халықтың ең осал санаты 30 жастан 54 жасқа дейінгі адамдар болып саналады, олардың статистикадағы үлесі 54,9% құрады. Екінші орында егде жастағы адамдар: әрбір төртінші суицидті (23,5%) 55 жастан асқан қазақстандықтар жасаған.
Өз-өзіне қол жұмсаған жастардың пайызы 17,3% құрады, балалар мен жасөспірімдердің көрсеткіші – 5%. Өмірімен қоштасар алдында хат немесе басқа да ақпарат қалдырған жағдайлар суицидтің 15,6%-ында ғана бар, қалғандары «басқа» немесе «анықталмаған» санаттарына жатқызылған.
Суицидке бару себептердің ішінде бірінші орында жалғыздық мәселесі тұр – 2022 жылы осы тұжырыммен 230 жағдай тіркелген. Басқа себептердің арасында: ауыр материалдық жағдай, қолайсыз өмір сүру жағдайлары – 77%. 2022 жылы ғашығымен қарым-қатынастың қиындауы немесе ажырасу жағдайлары 67 адамды өз-өзіне қол жұмсауға итермелеген.
Статистикаға сәйкес, республиканың ең «суицидке бейім» облыстары – Ақмола, Алматы, Батыс Қазақстан және Қарағанды. Бір жағынан, суицид туралы ойлардың пайда болуы маманға жүгіну қажеттілігін білдіреді. Көбінесе адамдар мұны шаршау және «уақытша проблемалар» деп есептейді. Ал көптеген адамдар психологиялық қолдау сұрауға ұялады.
Бүгінгі таңда әр азаматта тегін көмек алу мүмкіндігі бар: бүкіл елде «суицидология қызметі» жұмыс істейді, ол адамдардан тікелей өтініштер ғана емес, сонымен қатар жедел медициналық көмек пен ауруханалардан суицид әрекеттері туралы ақпарат алады. Алынған тізімдер бойынша психологиялық және оңалту көмегін көрсетеді. Қызметтердің ішінде үй аралау, депрессия деңгейіне тесттер және дәрі-дәрмек терапиясы бар.
Психикалық денсаулық орталығы өз-өзіне қол жұмсауға әрекеттенгендермен жұмыс жасаумен қатар, республика бойынша жалпы практика дәрігерлері мен мектеп психологтарын суицидтік мінез-құлықты ерте танып-білу және анықтау туралы семинарлар мен тренингтер өткізеді. Мысалы, былтыр Алматыда «тәуекел тобындағы» кәмелетке толмағандарға 198 консультация өткізіліп, 18 бен 40 жас аралығындағы 25 адам сенім телефонына қоңырау шалды. Студенттер арасында суицидтің алдын алу туралы дәрістер оқылып, оған 17 мыңға жуық адам қамтылды.
Суицид көрсеткішінің өсуін алдын алуда рухани көмектің маңызы жоғары. Қазақстандағы дәстүрлі діндерде суицид ауыр күнә болып саналады. Халықаралық салыстырмалы әлеуметтік зерттеулер зертханасының соңғы зерттеулері діни сенімнің суицид санына айтарлықтай әсер ететінін дәлелдеді. Барлығы 18 діни конфессия өкілдері зерттеліп, алынған мәліметтерге сәйкес, мұсылмандар, православтар, яһудилер мен католиктердің өз-өзіне қол жұмсауға бейімділігі ең төмен деген қорытынды жасалды.
«Эволюция барысында ескі конфессиялар өздерінің қауымдарымен бірге өмір сүрудің жолын тапты, бұл психологиялық қолайсыздықты тудырмайды. Соның арқасында қажетті көмек көрсетіледі», – деп түсіндірді зерттеу авторы Эдуард Понарин.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасының порталына берген сұхбатында еліміздің Бас мүфтиі қоғамда халыққа рухани дағдарыстан, тәуелділіктен және суицид туралы ойлардан арылуға мүмкіндік беретін ізгі ниеттерді нығайтудың маңыздылығын атап өтті.
«Адам өзінің үлкен білімі мен мол тәжірибесіне қарамастан, өз нәпсісінің құлы болуының, әдептілік пен құрмет сияқты адамгершілік қасиеттерін жоғалтуының, суицидке, маскүнемдікке, ашкөздікке бой алдыруының басты себептерінің бірі – рухани дағдарыс. Ұлы ойшыл Абай айтқандай, «жақсылық пен жамандықтың арасында шек жоқ жерде, ар-ождан, намыс, қадір-қасиет, сабырлық, талап құрметтелмейтін жерде адам өз нәпсісінің құлы болады». Егер біздің қоғамның қозғаушы күштері ізгі ниетке, мейірімділікке, әділдікке, гуманизмге негізделмесе, Алла алдындағы жауапкершіліктің бар ауырлығын түсінбесе, онда біздің ел алдына қойған мақсатқа қол жеткізбейді», – деп атап өтті Бас мүфти Ержан Малғажыұлы.
Басқа конфессиялардың діни қызметкерлері қиын жағдайда қысылмай ғибадатханаларға көмекке жүгінуге шақырады.
Сенім – бұл үмітсіздік пен ашынуды жеңуге көмектесетін адам үшін ең маңызды құрал. Көптеген адамдар бастарына түскен қиын өмірлік жағдайларды жеңе алмаймыз деп ойлайды. Дін, сенім адамға өмірлік мақсаттарды, бағдарларды дұрыс анықтауға көмектеседі. Сондай-ақ Құдайдың адамға көтере алмайтын сынақтар бермейді деген негізгі ойды ұғындырады.
Қазақстандықтар арасында психологқа жүгіну енді ғана қалыпты жағдайға айналып барады. Көбісі негізінен балаларға психологиялық көмек көрсетуге немесе басқа да қалыпты өмірлік жағдайларға байланысты маманға жүгінеді. Алайда, суицидтің алдында тұрған адамдар, әдетте психологиялық көмектің ешқандай мәні жоқ деп есептейді.
«Мұндай жағдайларда сигналдарды алғашқы кезеңдерде байқау маңызды: басқа түскен көптеген проблемалар, алкогольдік ішімдікке тәуелділік, әлемнен оқшаулану, қоршаған адамдармен сөйлесуді қаламау. Дәл осындай оқшаулану және өзіңізді проблемалармен жалғыз қалғандай сезіну – суицидтік ойларға әкеледі. Бұл жағдайда адамды ойланбастан маманға апару қажет», – дейді психолог Мақсат Ишекенов.
Өз-өзіне қол жұмсау туралы ойлар және психикалық денсаулық мамандары туралы стереотиптерді жою елдегі жағдайды айтарлықтай жақсарта алады, дейді маман.
2007 жылы Қазақстанда 24/7 жұмыс істейтін «150» жалпы сенім телефоны жұмыс істей бастады, оған 16 жыл ішінде 2,5 млн-нан астам қазақстандық жүгінген.
Алматылықтар үшін төртінші жыл Психикалық денсаулық орталығының тәулік бойы көмек көрсету қызметі жұмыс істейді, ол толық құпиялылыққа кепілдік береді. Сіз «1303» нөміріне немесе 8 727-376-56-60, 8-708-983-28-63 нөміріне хабарласа аласыз.
Сондай-ақ, ПДО сайтында психологтар мен психотерапевттердің консультациялары өткізіледі, 2023 жылы 100-ден астам өтініш қабылданды.
Суицидке бару — әлем бойынша өткір әрі өзекті проблеманың бірі. Қазақстандағы суицид статистикасы көңіл көншітпейді. Орталық Азия елдері ішінен де Қазақстан бұл сала бойынша көш бастап тұр. Біріккен Ұлттар Ұйымының статистикасына сәйкес, 2023 жылы суицид жағдайы бойынша Қазақстан әлем бойынша 19-орынға жеткен. Соның ішінде жасөспірімдер арасында 155 суицид жағдайы тіркелген.
Бас прокуратураның Құқықтық статистикасы және арнайы есепке алу комитетінің дерегіне сай, Қазақстандағы өңірлер бойынша суицидтік жағдай Жамбыл облысы үштен он үшке дейін, Алматыда он екіден он алтыға дейін, Қостанайда алтыдан сегізге дейін, Солтүстік Қазақстанда екіден беске дейін өскен. Түркістан облысында да суицидке қатысты 36 оқиға тіркелген. Дәл осындай жағдай Ақтөбеде он алтыдан он сегізге дейін, Атырау облысында сегізден он төртке дейін өзіне-өзі қол жұмсау дерегі анықталған.
Психолог-суицидологтардың мәліметінше, әйел адамдарға қарағанда ер адамдар мен жасөспірім балалар ө з-өзіне қол жұмсайды. Райгүл Жеңісқызы мектепте жұмыс істейтін психолог ретінде жасөспірімдерге біліммен қатар өмір қауіпсіздігі мен жан-дүниесінің тыныштығын сақтай отырып, дұрыс жол көрсету маңызды екенін атап өтті.
«Мен кетсем, барлық проблема шешіледі» деген ойдан қашу керек, дейді психолог Райгүл Жеңісқызы суицидке бару адам өміріндегі тығырықты әрекеттердің ең соңғысы екенін айта отырып.
«Кез келген бала жайдан-жай ол әрекетке бармайды. Проблемадан шығатын жол таппағанда, ешкім оған көмектесе алмайтынын білген кезде сондай қиянат жасауы мүмкін. Оның себептері өте көп. Ол әлеуметтік жағдай, достары арасындағы түсініспеушілік, ата-ана арасындағы кикілжің, тәрбиенің осалдығы әсер етіп жатады. Бала ешқандай шешім таппаған кезде, жанының тыныштығын ойлап, «мен кетсем, барлық проблема шешіледі» деп ойлайды», — деді маман.
Жеткіншектерді салыстыру, оларға салмақ түсіру немесе оларға мүлдем көңіл бөлмеу – оларды стресске түсіруі мүмкін. Мамандар да айтады, жасөспірімдердің көңілі қалып, буллингке ұшырап, қиындыққа кездессе, олардың ойларында суицид жасау туралы ой болады. Ол асқынып, әрі қарай жалғаса берсе, өзіне қиянат жасаудың амалын қарастыра бастайды. Қазақстандық мектептерде суицид туралы көп айтыла бермейді. Көптеген мамандар өз-өзіне қол жұмсау туралы айтса, керісінше олардың жадында кері әсер қалыптасады деген таптаурын бар. Бірақ, психиатр мамандар суицидтің алғашқы кезеңінде диагностика жасап, оны сыртқа шығару дұрыс деп есептейді. Сондықтан мектепте суицид туралы айту өте дұрыс шешім.
Суицид жағдайлары бәрімізді алаңдатып отырған мәселе. Елімізде өлімнің 36 пайызы аурудан, 24 пайызы жол-көлік оқиғаларынан болса, 20 пайызы суицидтің салдарынан болып отыр.
Психолог атап өткендей, суицидке барған баламен де жұмыс істеу кез келген маманның қолынан келе бермейді. Онымен психиатр немесе психотерапевт айналысуы керек. Жалпы суицидке баратын адамдар алдын ала ескерту белгілерін береді. «Ертең менен құтыласыңдар» деуі мүмкін, сүйікті затын біреуге сыйлауы мүмкін. Осындай әрекеттерді жасаса, бала соған дайындалып жүруі мүмкін деген сөз. Суицид туралы ойлаған адам іс-әрекетінің дұрыс-бұрыстығына түпкілікті сенімді болмайды. Күмәні мен күдігі басым болады. Сол себепті де ол міндетті түрде айналасындағы адамдарға байқатады.
Қазақстандағы ЮНИСЕФ Өкілдігі елдегі балалары арасындағы суицид тақырыбын зерттеген. Зерттеуде халықаралық зерттеу нәтижелері мысалға алынады. Суицидке әрекет жасау бірқатар әлеуметтік, экономикалық және отбасылық факторлардан тұрады.
Әлеуметтік жағдайы төмен отбасы, ата-анасынан бөлек тұру немесе ажырасқан отбасы, отбасы мүшесінің психопатологиясы, отбасылық кикілжің, бала кезде отбасылық, жыныстық зорлық-зомбылық көру, ата-ана мен бала арасындағы қатынас, мектеп оқушысының сыныптастарымен қатынасы және т. б. көптеген факторлар суицид жасауға итермелейді.
Елімізде психологиялық ауыр жағдайда жүрген жасөспірімдерге жәрдемдесе алатын орталықтар бар. Ұлттық сенім телефоны – 150. Қазақстандағы дағдарыс орталықтары одағы балалар мен жастарға тәулік бойы психологтардың тегін онлайн-консультациялар жасайды. Оның барлығы құпия түрде өтеді және жеке деректеріңізді атаудың қажеті жоқ. Оған 16 жыл ішінде 2,5 млн-нан астам қазақстандық жүгінген.